خبرگزاري دانشجويان ايران - اهواز
سرويس: انرژي و صنعت

آب سرمايه ملي است. تا حدود بيست سال پيش مهمترين سرمايه ملي كشورها، انرژي بود اما براساس تخمينها در آينده نه چندان دور آب به مهمترين سرمايه ملي كشورها تبديل خواهد شد. انرژي جايگزيني براي نفت وجود دارد ولي متاسفانه براي آب هيچ گونه جايگزيني وجود ندارد. بنابراين امروز تاكيد بر استفاده بهينه از منابع آبي است. براي درك مسئله مهم آب همين بس كه انسان و ديگر موجودات زنده بدون آب قادر به ادامه حيات خود نيستند. در اين صورت تامين آب سالم و باكيفيت از جمله وظايف دولتها براي مردم به حساب مي‌آيد. مردم، دسترسي به آب با كيفيت و با كميت مناسب را حق خود مي‌دانند. براي اينكه ابعاد و پيامدهاي مسئله انتقال آب روشنتر شود پاي سخنان عضو هيئت علمي دانشكده علوم آب دانشگاه شهيد چمران مي‌نشينيم.

دكتر مهدي قميشي در گفت و گو با خبرنگار انرژي و صنعت خبرگزاري دانشجويان ايران(ايسنا) – منطقه خوزستان -توضيح داد: تاكنون حدود 12 طرح بزرگ انتقال آب در جهان اجرا شده است. برخي از اين طرحها موفق و برخي ديگر ناموفق بوده‌اند.

وي افزود: اگر بخواهيم از نمونه‌هاي موفق مثالي را انتخاب كنيم مي‌توان به طرح انتقال آب از كشور لستو به كشور آفريقاي جنوبي اشاره كرد. در اين طرح، بدليل اطلاع رساني شفاف به مردم دو منطقه مبداء و مقصد و وجود آب مازاد در منطقه ارسال كننده آب، فوايد بسياري براي دو كشور داشته است. توليد برق، افزايش فرصتهاي شغلي در دو منطقه و ايجاد پتانسيلهاي گردشگري از جمله فوايدي است كه اجراي طرح انتقال آب بين اين دو كشور به همراه داشته است.

قميشي ادامه داد: از ديگر نمونه‌هاي موفق طرح‌هاي انتقال آب در جهان مي‌توان به طرح انتقال آب در ژاپن به منظور تامين آب مورد نياز پايتخت ژاپن اشاره كرد. در اجراي اين طرح ابتدا برنامه‌ريزي‌ها براي انتقال آب از بالا دست منطقه‌اي كه رودخانه از آن مي‌گذرد صورت گرفت. سپس با اعلام نارضايتي مردم منطقه مبداء انتقال، ‌بررسي‌هاي ويژه‌اي از پايين دست منطقه صورت ‌گرفت. بر اساس بررسي‌هاي انجام شده امكان انتقال آب از پايين دست منطقه وجود داشت بنابراين انتقال صورت گرفت. اين طرح بسيار موفق ارزيابي شد و فوايد بسياري براي ژاپن به همراه داشت.

وي تصريح كرد: اگر بخواهيم از نمونه‌هاي ناموفق طرحهاي انتقال آب در جهان پروژه‌اي را نام ببريم مي‌توان به طرح انتقال آب از رودخانه‌هايي كه درياچه آرال را در كشور شوروي سابق تغذيه مي‌كرد، اشاره كرد. با اجراي اين طرح، انتقال آب زيانهاي جبران ناپذير به محيط زيست و انسانهاي ساكن منطقه دهنده آب رساند. انتقال آب از رودخانه‌هاي عامو دريا و شير دريا با هدف افزايش توليد محصول پنبه در كشور شوروي سابق انجام شد. اين موضوع سبب خشك شدن آب درياچه آرال شد و شش هزار فرصت شغلي كه به واسطه درياچه براي مردم آن منطقه ايجاد شده بود از بين برد.

قميشي تصريح كرد: تمام موجوداتي كه از آب اين درياچه زندگي مي‌كردند نابود شدند. نمك باقيمانده از تبخير آب درياچه نيز،  بوسيله باد به زمينهاي اطراف درياچه رسيد و آنها را از بين برد. بيماريهاي گوناگون به مردم آن منطقه سرايت كرد و مرگ و مير مردم نتيجه اين انتقال آب بود. هم اينك سالها از بحث انتقال آب در اين منطقه مي‌گذرد اما هنوز مردم منطقه درياچه آرال كودكان ناقص الخلقه به دنيا مي‌آورند. طرح انتقال آب در اين منطقه تنها سبب بروز فاجعه انساني شد. از ديگر طرح‌هاي ناموفق انتقال آب بين حوزه ها نيز مي‌توان به طرح تاگوش - سگورا در كشور اسپانيا اشاره كرد كه پس از اجرا به شكست طرح منجر شد.

وي عنوان كرد: نخستين موضوعي كه بايد براي انتقال آب از حوزه‌اي به حوزه ديگر به آن توجه كرد وجود آب مازاد در منطقه دهنده آب است.

قميشي با تشريح موضوعاتي كه بايد در ارزيابي يك طرح انتقال آب در نظر گرفته شود، بيان كرد: توجيه فني - اقتصادي طرح، بررسي پيامدهاي زيست محيطي اجراي طرح، در نظر گرفتن احساس همدردي با مردم مناطق دهنده و گيرنده آب، مسائل حقوقي اجراي طرح و جنبه‌هاي اجتماعي، ارتباطي ‌و اطلاع رساني در رابطه با طرح انتقال آب در ارزيابي طرح بايد در نظر گرفته شود.

عضو هيئت علمي دانشگاه چمران عنوان كرد:‌ مورد ديگري كه در طرح‌هاي انتقال آب بايد در نظر گرفته شود بررسي ممكن بودن يا نبودن استفاده از روش‌هاي ديگر تامين و تصفيه پيشرفته آب مانند استفاده از شيرين‌سازي است. اگر بتوان براي تامين آب مورد نياز شهري مردم از روش هاي ديگر استفاده كرد، نبايد به انتقال آب كه هزينه‌هاي بسياري براي مردم در بردارد روي آورد.

قميشي بيان كرد: مورد ديگر كه بايد مد نظر داشت بررسي توانايي تامين آب مورد نياز مردم با اجراي مديريت برمصرف آب است. در اجراي يك طرح انتقال آب بايد تا آنجا كه امكان دارد آب را از پايين دست مناطقي كه رودخانه از آن مي‌گذرد براي انتقال برداشت كرد. ديگر موردي كه بايد در يك طرح انتقال مورد توجه ويژه قرار گيرد، توجيه طرح براي مردم مناطق دهنده و گيرنده آب است.

وي يادآور شد: هم اينك بر اساس مطالعات رسمي انجام شده حدود 2 ميليون و 300 هكتار زمين قابل كشت در خوزستان وجود دارد. تاكنون شبكه‌هاي آبياري و زهكشي براي يك ميليون و 200 هزار هكتار زمين زراعي در حال بهره‌برداري يا در دست اجراست. براي زمينهاي زراعي كه شبكه آبياري آنها اجرا شده و يا در دست اجراست حدود 27 ميليارد متر مكعب آب در سال مورد نياز است. در صورت بهره‌برداري از شبكه‌هاي آبياري و زهكشي براي تمام زمينهاي زراعي خوزستان نياز به سالانه بيش از 40 ميليارد متر مكعب آب مي باشد.

قميشي تصريح كرد: بر اساس بررسيهاي انجام شده در سالهاي گذشته، ميزان آب پنج رودخانه مهم استان يعني كارون، مارون، شاهور و الله و خير آباد حدود 31 ميليارد متر مكعب است كه البته تمام اين ميزان آب قابل وصول نمي‌باشد.

وي خاطرنشان كرد: در تمام دنيا براي استفاده از تمام آب در دسترس برنامه‌ريزي نمي‌شود و حدود 75 درصد اين ميزان آب مبناي برنامه‌ريزي ها قرار مي‌گيرد. بر اين اساس بايد براي 22 ميليارد متر مكعب آب خوزستان در سال برنامه‌ريزي كرد.

عضو هيئت علمي دانشگاه شهيد چمران اهواز عنوان كرد: براي دستيابي به حدود 22 ميليارد مترمكعب آب جاري در رودخانه‌هاي خوزستان نياز به احداث سدهاي مخزني زيادي است كه سالها به طول مي‌انجامد و هزينه‌هاي بسياري در بر دارد. از حدود 23 طرح سد مخزني كه احداث آنها در خوزستان امكان پذير است تاكنون 10 سد مخزني ساخته شده و حدود 13 سد ديگر بايد بر روي رودخانه‌هاي خوزستان احداث شود.

نبود آب مازاد براي انتقال از خوزستان

وي بيان كرد: با در نظر گرفتن موازنه ميان آب مورد نياز خوزستان در آينده و حال و همچنين ميزان آب رودخانه‌هايي استان در مي‌يابيم طرح هاي انتقال آب رودخانه‌هاي خوزستان در نخستين اصل دچار مشكل است بنابراين آب مازاد در خوزستان براي انتقال به مناطق ديگر كشور وجود ندارد. البته برآوردهاي انجام شده براي ميزان آب مورد نياز خوزستان بر اساس سالانه يكبار كشت در زمينهاي زراعتي خوزستان است.

قميشي خاطرنشان كرد: در زمينهاي زراعي خوزستان گاه سالانه توانايي سه مرتبه كشت محصول وجود دارد. اين موضوع در كمتر نقاط كشور امكان پذير است. زمينهاي زراعي خوزستان بدليل كيفيت مطلوب خاك آن و شرايط آب و هوايي استان از شرايط بسيار مناسبي نسبت به ساير نقاط كشور كه قصد انتقال آب خوزستان به آن نقاط وجود دارد برخوردار است.

وي گفت: پتانسيلهاي بالقوه فراوان از نظر كشاورزي در خوزستان وجود دارد كه آن را نسبت به كشاورزي ساير نقاط كشور متمايز كرده است. برخي محصولات كشاورزي مانند نيشكر تنها در خوزستان امكان كشت دارد.

قميشي يادآور شد: اگر قرار است آبي از خوزستان براي كشاورزي به مناطقي از كشور منتقل شود، آيا بهتر نيست بر اساس منافع ملي آن آب را در زمينهاي استان خوزستان صرف كنيم. انتقال آب خوزستان براساس موارد گفته شده اساسا با منافع ملي در تضاد است. بايد به انتقال آب كارون به ديد ملي نگريست. در صورتي كه طرح‌هاي انتقال آب از رودخانه‌هاي خوزستان عملي شود توليد برق در سدهاي موجود و سدهاي كه در آينده برنامه ساختشان وجود دارد با مشكل روبرو مي‌شود. 

برنامه‌ريزي براي انتقال پنج ميليارد متر مكعب آب از رودخانه‌هاي خوزستان

وي درباره ميزان انتقال آب از خوزستان گفت: بر اساس مطالعات انجام شده تاكنون براي انتقال حدود پنج ميليارد متر مكعب آب در سال از رودخانه‌هاي استان برنامه‌ريزي شده است. حدود يك ميليارد و 150 ميليون متر مكعب آب از اين ميزان هم اينك توسط چهار تونل به زاينده رود منتقل مي‌شود.

قميشي تصريح كرد: تونل كوهرنگ يك 500 ميليون مترمكعب، تونل كوهرنگ دو 250 ميليون متر مكعب، تونل كوهرنگ سه 250 ميليون متر مكعب و تونل چشمه لنگان 150 ميليون متر مكعب آب را در سال از سرشاخه‌هاي كارون منتقل مي‌كنند.

وي با اشاره به طرح‌هاي در دست مطالعه و اجرا براي انتقال آب از سرشاخه‌هاي رودخانه‌هاي خوزستان، تصريح كرد: طرح احداث تونل بهشت آباد با ظرفيت انتقال سالانه يك ميليارد و 100 ميليون متر مكعب آب به زاينده رود، طرح انتقال آب به يزد با ظرفيت سالانه 250 ميليون متر مكعب آب، طرح انتقال آب به رفسنجان با ظرفيت سالانه انتقال 250 ميليون متر مكعب آب و طرح انتقال آب به قم رود با ظرفيت سالانه 250 ميليون مترمكعب آب، طرح‌هايي است كه براي انتقال آب خوزستان در حال اجرا و يا مطالعه هستند. بيشتر اين طرحها اجرايي شده‌اند.

وجود نداشتن پتانسيل صادرات آب در كشور

قميشي در خصوص صادرات آب از خوزستان گفت: ايران كشور كم آبي است. بر اساس اعلام سازمان‌هاي بين‌المللي، ايران از سال 1998 به عنوان منطقه‌اي داراي كمبود آب و بحراني در اين زمينه شناخته شد بنابراين پتانسيل صادرات آب در كشور وجود ندارد. مسئله صادرات آب به كشور كويت به ميزان سالانه 300 ميليون متر مكعب در سالهاي پيش مطرح بود اما چند وقتي است كه از آن سخني به ميان نمي‌آيد.

قميشي يادآور شد: بايد هر چه بيشتر به استفاده بهينه از آب توجه ويژه شود تا در آينده مشكلات كمتري از قبال كم آبي در كشور را شاهد باشيم.

وي بيان كرد: اگر بحث انتقال آب با هدف تامين آب شهرهاي مناطق ديگر كشور انجام شود ما هيچگونه سخني در اين رابطه نداريم و با آن موافقت كامل داريم اما مشكل اينجاست تنها طرحي كه صرفا براي تامين آب شهري در حال ا جراست طرح انتقال آب به قم رود است. باقي اين طرح‌ها بيشتر با هدف تامين آب كشاورزي اصفهان، يزد، رفسنجان و ديگر مناطق در حال اجرا است.

قميشي با تاكيد بر لزوم اطلاع رساني شفاف بر مردم درباره انتقال آب گفت: متاسفانه هم اينك پروژه‌ها و طرح‌هاي انتقال به صورت غير آشكار پي‌گيري مي‌شود و اطلاع رساني درست در مورد اجراي آنها انجام نمي‌شود.

انتهاي پيام